COPD là một trong những bệnh phổ biến nhất mà lại được chẩn đoán muộn nhất.
Điều gì diễn ra trong phổi
- Viêm mạn tính ở đường thở
- Đường thở nhỏ hẹp lại
- Túi khí bị phá huỷ dần
- Khí bị bẫy lại trong phổi
- Luồng khí thở ra bị hạn chế
- Quá trình kéo dài nhiều năm
Khí bị bẫy lại là lý do người bệnh cảm thấy lồng ngực luôn căng và thở ra khó khăn.
Khác biệt với hen
- Hạn chế luồng khí phần lớn không hồi phục
- Thường gắn với phơi nhiễm kéo dài
- Khởi phát ở tuổi trung niên trở lên
- Triệu chứng tiến triển dần chứ ít dao động
- Một số người có cả hai bệnh
Người có cả hai bệnh cần cách điều trị kết hợp chứ không theo một hướng đơn thuần.
Những nguyên nhân chính
- Hút thuốc lá
- Hút thuốc thụ động
- Khói bếp than củi
- Bụi và hoá chất nghề nghiệp
- Ô nhiễm không khí
- Một số yếu tố di truyền hiếm
Ở nhiều vùng, khói bếp trong nhà kín là nguyên nhân quan trọng không kém thuốc lá.
Những triệu chứng chính
- Ho kéo dài thường có đờm
- Khó thở tăng dần theo năm
- Khò khè
- Nặng ngực
- Mệt mỏi
- Nặng hơn vào buổi sáng
Ho đờm buổi sáng bị coi là bình thường với người hút thuốc, và đó là lý do bệnh bị bỏ qua.
Vì sao chẩn đoán muộn
- Triệu chứng tiến triển rất chậm
- Người bệnh tự giảm hoạt động
- Quy cho tuổi tác
- Coi ho đờm là chuyện thường
- Chỉ đi khám khi đã ảnh hưởng nhiều
- Phổi đã mất phần lớn dự trữ
Người bệnh thường đã bỏ cầu thang và đi chậm lại từ nhiều năm trước khi đi khám.
Chẩn đoán
- Đo chức năng hô hấp là tiêu chuẩn
- Khai thác tiền sử phơi nhiễm
- Đánh giá mức triệu chứng
- Đếm số đợt cấp trong năm
- Chụp phim để loại trừ bệnh khác
Không thể chẩn đoán COPD chỉ bằng triệu chứng hay bằng phim chụp.
Đánh giá mức độ
- Dựa trên mức hạn chế luồng khí
- Dựa trên mức triệu chứng
- Dựa trên số đợt cấp
- Ba yếu tố này không luôn đi cùng nhau
- Quyết định hướng điều trị
Có người chức năng hô hấp giảm nhiều mà triệu chứng ít, và ngược lại.
Những hiểu lầm phổ biến
- Nghĩ chỉ người hút thuốc mới mắc
- Nghĩ bỏ thuốc lúc này là quá muộn
- Nghĩ khó thở nên phải nghỉ ngơi hoàn toàn
- Nghĩ đây là bệnh của tuổi già
- Nghĩ không làm gì được nữa
Bỏ thuốc lá có lợi ở mọi giai đoạn, kể cả khi bệnh đã nặng.
Về dự trữ chức năng phổi
- Phổi có dự trữ rất lớn
- Triệu chứng xuất hiện khi đã mất nhiều
- Đó là lý do phát hiện muộn
- Tầm soát ở nhóm nguy cơ có giá trị
- Càng can thiệp sớm càng giữ được nhiều
Người hút thuốc lâu năm có triệu chứng hô hấp nên được đo chức năng hô hấp.
Ai nên được đo chức năng hô hấp
- Người hút thuốc trên bốn mươi tuổi
- Người có ho đờm kéo dài
- Người khó thở khi gắng sức
- Người phơi nhiễm khói bếp nhiều năm
- Người làm nghề tiếp xúc bụi
Một lần đo đơn giản có thể thay đổi hoàn toàn hướng chăm sóc của nhiều năm sau.
Ảnh hưởng ngoài phổi
- Sụt cân và mất cơ
- Loãng xương
- Bệnh tim mạch đi kèm
- Trầm cảm và lo âu
- Giảm khả năng vận động
COPD không chỉ là bệnh của phổi mà ảnh hưởng tới toàn bộ cơ thể.
Mục tiêu điều trị
- Giảm triệu chứng
- Cải thiện khả năng gắng sức
- Giảm số đợt cấp
- Làm chậm tốc độ suy giảm
- Cải thiện chất lượng sống
Không chữa khỏi được không có nghĩa là không làm được gì nhiều.
Những gì thay đổi được
- Bỏ thuốc lá
- Dùng thuốc hít đúng cách
- Tập phục hồi chức năng hô hấp
- Tiêm phòng
- Dinh dưỡng
- Phòng đợt cấp
Người thực hiện tốt những việc này thường sống khác hẳn người chỉ dùng thuốc.
Về giãn phế quản đi kèm
- Đường thở giãn ra bất thường
- Đờm nhiều và kéo dài
- Nhiễm trùng tái đi tái lại
- Cần được chẩn đoán bằng hình ảnh
- Có cách xử lý riêng
Đờm rất nhiều mỗi ngày là dấu hiệu nên được đánh giá về khả năng giãn phế quản.
Khi nào cần đi khám
- Ho đờm kéo dài
- Khó thở tăng dần
- Khả năng gắng sức giảm rõ
- Có tiền sử hút thuốc hoặc phơi nhiễm
- Đợt cấp tái đi tái lại
Đi khám sớm khi mới có triệu chứng nhẹ là lúc can thiệp mang lại nhiều nhất.
Cách nghĩ thực tế
- Không phải chỉ người hút thuốc mới mắc
- Đo chức năng hô hấp mới chẩn đoán được
- Bỏ thuốc có lợi ở mọi giai đoạn
- Bệnh ảnh hưởng cả ngoài phổi
- Không chữa khỏi nhưng thay đổi được rất nhiều
Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
COPD khác hen ở điểm nào?
Hạn chế luồng khí trong hen thay đổi theo thời gian và hồi phục được, còn trong COPD thì phần lớn không hồi phục. COPD cũng gắn với tiền sử phơi nhiễm kéo dài.
Chỉ người hút thuốc mới mắc phải không?
Không. Khói bếp than củi, bụi nghề nghiệp và ô nhiễm không khí cũng là nguyên nhân quan trọng, đặc biệt ở phụ nữ tại nhiều vùng.
Chẩn đoán bằng cách nào?
Bằng đo chức năng hô hấp kết hợp với tiền sử phơi nhiễm và triệu chứng. Không thể chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng.
Bệnh có chữa khỏi được không?
Tổn thương đã có thường không hồi phục, nhưng tốc độ suy giảm, mức triệu chứng và số đợt cấp đều thay đổi được rất nhiều.